در خاتمه ويژگيهاى سياسى و اجتماعى و مدنى عصر ملوك الطوايف 1 اكنون كه اخبار دولتهاى طوايف را به پايان آورديم ضرورى است كه به ويژگيهاى اين برهه از تاريخ اسپانياى مسلمان نيز اشاره كنيم . عصر ملوك الطوايف هشتاد سال از تاريخ مردم اندلس را اشغال كرده است و با آنكه در برخى از جنبه‌ها تا حدى درخشندگيهايى داشته ولى در واقع عصر انحلال و تفرقهء كامل سياسى و اجتماعى است . دولتهاى كوچكى كه بر روى ويرانه‌هاى اندلس بزرگ به وجود آمدند و همه عنوان مملكت داشتند و مىپنداشتند در امور خود از استقلال برخوردارند ، از نظر نظامى فاقد آن عناصرى بودند كه يك دولت استقرار يافته بايد از آن بهره‌مند باشد . و اگر يك دو دولت از آنها را مستثنى كنيم باقى نه از حيث وسعت خاك و نه از حيث درآمدهاى مادى به پايه‌اى نبودند كه بتوانند امور سياسى و نظامى خود را به تنهايى بگردانند . اينها به يك واحد فئوداليستى يا يك خاندان يا جماعات قبيلگى نزديكتر بودند تا به آنچه عنوان مملكت را حمل مىكند . بنابراين آنها به معنى صحيح ، حكومتى صاحب نظام كه همهء همتش خير و آسايش ملت و حفظ امنيت و نظم باشد ، نبودند . خاندانها يا رؤسايى بودند كه بيش از هرچيز خواهان مصالح خاص خود بودند تا يا مقامشان فراتر رود يا بر دارايىشان افزوده‌تر گردد